Tilfinningaleg tengsl foreldra við börn geta breytt öllu

Mikilvæg taugatengsl í heilanum myndast á fyrstu æviárunum – þegar heilinn er hvað móttækilegastur fyrir þroska.

Þótt barn fæðist með langflestar þær heilafrumur sem það mun hafa alla ævi, eru það tengslin á milli frumanna – svokölluð taugamót (synapsur) – sem gera heilanum kleift að starfa. Hvort þessi taugatengsl myndast og styrkjast ræðst af fjölmörgum þáttum, meðal annars líkamlegri snertingu, örvun og hlýjum, viðbragðsmiðuðum samskiptum við foreldra eða aðra umönnunaraðila, jákvæðri reynslu í æsku, erfiðum upplifunum, streitu og jafnvel streitu móður á meðgöngu.

Börn sem alast upp við stöðuga ást, umhyggju og stuðning eru líklegri til að verða sjálfsöruggir, búa yfir meiri samkennd og tilfinningalega sterkari fullorðnir einstaklingar.

Samkvæmt tengslakenningunni (attachment theory) eru börn líffræðilega forrituð til að mynda sterk tilfinningatengsl við foreldra sína eða aðra umönnunaraðila. Örugg tengsl verða til þegar barn upplifir stöðuga ást, umhyggju og stuðning. Slík tengsl stuðla að betri þroska og hafa jákvæð áhrif langt fram á fullorðinsár. Þau geta meðal annars eflt námsgetu, styrkt tilfinningastjórn, auðveldað myndun heilbrigðra samskipta og aukið seiglu.

Börn sem alast hins vegar upp við óörugg tengsl eru í meiri hættu á að glíma síðar á ævinni við geðrænan vanda á borð við kvíða og þunglyndi. Þau eiga einnig oftar erfitt með félagsleg samskipti, náin sambönd og geta síðar átt í áskorunum í foreldrahlutverkinu. Þannig geta óörugg tengslamynstur erfst milli kynslóða ef ekkert er að gert.

Hlý og viðbragðsmiðuð samskipti við fullorðna skipta sköpum fyrir þroska ungra barna.

Rannsóknir á sviði taugavísinda sýna ótvírætt mikilvægi þess að fullorðnir bregðist við börnum af athygli og hlýju. Fræðimenn lýsa þessum gagnvirku samskiptum með hugtakinu serve and return. Þau eru grundvallarforsenda þess að börn þrói með sér málþroska, hugsun og aðra mikilvæga færni.

„Framlagið“ (serve) á sér stað þegar barn tekur frumkvæði – til dæmis með því að horfa, benda, brosa eða gefa frá sér hljóð. „Svarið“ (return) felst í því að foreldri eða annar umönnunaraðili tekur eftir því sem barnið gerir og bregst við með orðum, svipbrigðum, snertingu eða annarri athygli. Þessi einföldu samskipti styrkja taugatengsl í heilanum og leggja grunn að heilbrigðum þroska.

Ef barn fær hins vegar ekki viðbrögð við þessum tilraunum sínum til samskipta virkjar það streitukerfi líkamans. Samkvæmt Harvard Center on the Developing Child getur langvarandi skortur á hlýjum og viðbragðsmiðuðum samskiptum haft alvarlegri og varanlegri áhrif á þroska barns en augljóst líkamlegt ofbeldi.

Andleg líðan foreldra og umönnunaraðila hefur afgerandi áhrif á þroska barna og getur dregið úr áhrifum áfalla og erfiðrar lífsreynslu.

Sterkar vísindalegar sannanir sýna að geðheilsa foreldra hefur mikil áhrif á þroska barna, sérstaklega þegar fjölskyldur standa frammi fyrir áföllum eða langvarandi álagi. Foreldrar sem fá stuðning til að takast á við streitu og efla samskipti innan fjölskyldunnar eru betur í stakk búnir til að veita börnum sínum öryggi og stöðugleika.

Rannsókn undir stjórn William R. Saltzman sýndi fram á að fjölskyldumiðuð úrræði sem styrkja samskipti og kenna foreldrum aðferðir til að takast á við streitu geta dregið verulega úr áfallaeinkennum barna. Börn í fjölskyldum sem tóku þátt í slíkum úrræðum sýndu marktækt færri einkenni áfallastreitu en börn í samanburðarhópi.

Áhrif áfalla geta borist frá foreldrum til barna – ekki aðeins í gegnum uppeldi og hegðun heldur hugsanlega einnig með líffræðilegum breytingum sem geta erfst milli kynslóða.

Frá sjónarhóli hegðunarvísinda hefur lengi verið vitað að vanræksla, ofbeldi og yfirgefin börn geta orðið hluti af vítahring sem erfist milli kynslóða. Börn sem alast upp án öryggis, umhyggju og stuðnings eiga oftar erfitt með að veita eigin börnum slíkt hið sama. Einnig er algengt að þeir sem beita börn ofbeldi hafi sjálfir orðið fyrir ofbeldi í æsku.

Nýlegar rannsóknir benda hins vegar til þess að áhrif áfalla geti náð enn dýpra en áður var talið. Þau kunna að hafa áhrif á líffræðilega starfsemi gena og þannig haft áhrif á næstu kynslóðir. Rannsókn Yehuda og Lehrner (2018) bendir til þess að áfallareynsla foreldra geti valdið breytingum á virkni gena hjá barni áður en það fæðist.

Jafnvel þótt barn hafi átt erfiða byrjun í lífinu geta örugg og nærandi tengsl hjálpað því að dafna.

Bucharest Early Intervention -verkefnið rannsakaði börn sem höfðu orðið fyrir alvarlegri vanrækslu. Hluta barnanna var komið fyrir í vönduðu fósturúrræði. Niðurstöðurnar voru athyglisverðar. Börnin sem ólust upp í fóstri mynduðu örugg tengsl við umönnunaraðila sína og sýndu marktækar framfarir í vitsmunaþroska.

Rannsóknin sýnir að jafnvel börn sem hafa upplifað mikla erfiðleika geta byggt upp seiglu og breytt lífshlaupi sínu þegar þau njóta stöðugra, öruggra og nærandi tengsla.

Sérhæfð meðferð og áfallamiðuð þjónusta (trauma-informed care), samhliða stöðugu og nærandi umhverfi eins og vönduðu fóstri, geta enn fremur stuðlað að öruggri tengslamyndun og auknum þroska.

Rannsóknir sýna að seigla er ekki meðfæddur eiginleiki sem sumir hafa en aðrir ekki. Hana er hægt að byggja upp og efla.

Sífellt fleiri rannsóknir sýna hvernig hægt er að efla seiglu og draga úr þeim skaðlegu áhrifum sem erfið reynsla í æsku getur haft. Jákvæð reynsla í æsku – eins og að eiga góða vini, upplifa skilyrðislausa ást og tilheyra samfélagi þar sem maður finnur fyrir öryggi – getur haft jafn mikil uppsöfnuð áhrif til góðs og erfið reynsla getur haft til hins verra.

Rannsókn Bethell o.fl. (2019) sýndi að líkur á þunglyndi og annarri geðrænni vanlíðan voru allt að 72% lægri meðal fullorðinna sem höfðu upplifað marga verndandi þætti í æsku en hjá þeim sem höfðu upplifað fáa.

Önnur rannsókn, eftir Bartlett og Steber (2019), bendir til þess að sterkasti verndandi þátturinn gegn áhrifum áfalla í æsku sé að barn eigi að minnsta kosti einn traustan fullorðinn einstakling sem sýnir því hlýju, umhyggju og bregst við þörfum þess. Sá einstaklingur getur verið foreldri, ættingi, kennari eða annar mikilvægur aðili í lífi barnsins.